Zo gebruik je de belangrijkste leestekens

Zo gebruik je de belangrijkste leestekens

Bij het lezen van zakelijke teksten als emails en notulen, maar ook in verhalen, valt me regelmatig op dat mensen worstelen met de leestekens.

Vooral de puntkomma’s en aanhalingstekens worden nogal eens verkeerd toegepast. Om nog maar niet te spreken over de komma; het meest duidelijke voorbeeld van een leesteken dat in dezelfde zin op een andere plek tot een heel andere betekenis kan leiden. Door de leestekens correct te gebruiken, zorg je er als schrijver ten eerste voor dat je tekst beter te begrijpen is en ten tweede vergroot je er ook de geloofwaardigheid – en daarmee de overtuigingskracht – van je boodschap mee. Voldoende reden voor mij om in te gaan op de basisregels voor het gebruik van de belangrijkste leestekens.

 

De punt

De punt komt direct na het laatste woord van de zin.

Het eerste leesteken dat we op school leren is de afsluiting van de zin: de punt. De meeste mensen beheersen dit oerleesteken wel.

Wat er soms misgaat rond de punt is het spatiegebruik. Er staat nooit een spatie voor een punt. Er komt wel een spatie na de punt, als er nog een zin volgt.

De vergadering van deze week is uitgesteld. Volgende week komen we weer op de vaste tijd bijeen.

Uitzondering

Er komt geen punt achter de zin als:

– het laatste deel van de zin een afkorting is (dus eindigt op een punt),

Het overleg vindt plaats op vrijdag a.s.

– de zin eindigt op een beletselteken, drie puntjes achter elkaar.

Het was maar de vraag of de resultaten voldoende waren…

 

Het uitroepteken

Het uitroepteken wordt gebruikt, de naam zegt het al, aan het eind van de zin als iemand iets roept, als de zin ergens voor waarschuwt of vreugde of verbazing uitdrukt.

Ook bij het uitroepteken gaat het spatiegebruik wel eens mis. Dat is hetzelfde als bij de punt: geen spatie vooraf, wel erna als er direct een andere zin volgt .

Verder nodigt het uitroepteken vooral beginnende schrijvers uit om (te) vaak of in meervoud!!! te gebruiken. Een redacteur zal dit altijd terugbrengen tot een enkel uitroepteken.

Tip: Check regelmatig of het uitroepteken in je teksten sluipt, herken je eigen patronen daarin en corrigeer ze zo nodig.

Anders dan bij de punt kan er wel een uitroepteken volgen als de zin eindigt op een beletselteken, drie puntjes achter elkaar.

Hij zou ze nog wel eens iets laten zien…!

 

Het vraagteken

Het vraagteken vormt de afsluiting van een vragende zin. Ook bij dit leesteken is de functie zo duidelijk dat er niet veel kan misgaan, zou je zeggen.

Maar ook hier blijkt dat men moeite kan hebben met het spatiegebruik. Houd in gedachten dat de regels voor spaties rond de punt, het uitroepteken en het vraagteken hetzelfde zijn.

Verder doemt in teksten van beginnende schrijvers nogal eens een overdaad aan vraagtekens op, of beter gezegd: zinnen in de vragende vorm. Vooral als de gedachtegang van een hoofdpersoon wordt weergegeven of als een situatie twijfels oproept.

Wat is het belangrijkste doel? Wie is de doelgroep? Hoe spreken we die aan? Welke content zetten we daarvoor in?

Een opsomming van vragen is voor een keertje niet erg, maar als ze regelmatig voorkomen tasten ze het leesplezier aan.

Tip: waak ervoor dat het gebruik van vragen – en dus vraagtekens – in je tekst een gewoonte wordt, zoek naar variatie.

 

De dubbele punt

De dubbele punt staat aan het einde van een zinsdeel dat voorafgaat aan een opsomming, een citaat of uitleg. Dit is voor veel mensen wel duidelijk.

Net als hiervoor beschreven leestekens volgt ook de dubbele punt direct op het laatste woord. Er komt dus geen spatie voor, maar wel ná de dubbele punt.

We volgen de route: Alkmaar, Haarlem, Utrecht, Den Bosch.

Het hoofdlettergebruik na de dubbele punt is voor sommigen wel onduidelijk. In principe krijgt het eerste woord na een dubbele punt nooit een hoofdletter.

Op de markt verkocht ze: dameskleding, -ondergoed, herenkleding en sokken.

 Uitzondering

Het eerste woord na de dubbele punt krijgt wél een hoofdletter als er een volledige zin wordt geciteerd.

Ze zei: ‘Ik verkoop dameskleding, -ondergoed, herenkleding en sokken.’

 

De puntkomma

De puntkomma wordt weleens verward met de dubbele punt, maar hoort beslist niet voor een opsomming of citaat. Het komt als leesteken op twee manieren voor: in een zin of in een opsomming. Eigenlijk zijn we in Nederland niet erg gewend aan puntkomma’s, zeker niet als we hem gebruiken op de eerste manier. Dan staat hij middenin de zin; hij vormt de verbinding tussen de twee delen. Er zou op zich een punt kunnen staan, maar door de puntkomma te gebruiken, laat de schrijver zien dat de twee delen nauw met elkaar verbonden zijn.

In dit geval kan verwarring ontstaan over het hoofdlettergebruik. Eigenlijk kun je het afleiden uit het feit dat de puntkomma twee delen van dezelfde zin verbindt: het eerste woord na de puntkomma is een voortgang van de zin, behoudt dus de kleine letter.

Hij meldde zich ziek; hij zag op tegen de confrontatie met zijn manager.

Bij de tweede vorm waarin de puntkomma voorkomt in Nederland: de opsomming, kan dit leesteken worden gebruikt als afsluiting van de afzonderlijke delen. Na het laatste onderdeel komt dan een punt.

Neem mee naar het personeelsuitje:

  • een opschrijfboekje;
  • een pen;
  • regenkleding, een deel van het programma is buiten;
  • extra kleding voor het avondprogramma;
  • je goede humeur.

Je zou kunnen denken: in zo’n geval gebruik je toch een komma? Ja, dat komt ook voor. Vooral wanneer de onderdelen van de opsomming langer zijn en er bijvoorbeeld al komma’s in staan, is het gebruik van de puntkomma echter handiger.

Tip: omdat de afzonderlijke delen van de opsomming worden ingeleid met een dubbele punt en gescheiden worden door een puntkomma, beginnen ze niet met een hoofdletter. Als je in Word werkt, zul je merken dat het programma als je een regel afsluit met enter, automatisch een kapitaal maakt aan het begin van een nieuwe regel. Die moet je dan dus handmatig corrigeren.

 

De komma

Hierboven zei ik het al: er is veel te vertellen over het gebruik van de komma. Dat heeft vooral te maken met het feit dat het gebruik minder vast gedefinieerd is dan de voorgaande leestekens. Een komma zorgt voor een rustpunt in de zin. Een komma is als even ademhalen, een korte pauze tijdens het spreken. Dit is niet zo heel helder, want de een haalt op een ander moment adem dan de ander.

Toch zijn er een aantal vuistregels. Je plaatst een komma:

– tussen twee bijvoeglijk naamwoorden die bij het volgende zelfstandig naamwoord horen;

Hij pakte het dikke, zwarte boek.

– in een opsomming (behalve voor het woordje ‘en’);

Ze verkocht dameskleding, -ondergoed, herenkleding en sokken.

– na de aanhef van een brief of email;

Geachte aandeelhouders,

– rond het woord of de naam waarmee je aangeeft dat je iemand aanspreekt;

U moet weten, geachte leden van de ondernemingsraad, dat ik binnenkort mijn functie neerleg.

– rond een bijzin die iets meer vertelt over het onderwerp dat zojuist is genoemd;

De man, die al drie ongelukken achter de rug had, heeft zich nu langdurig ziekgemeld.

– tussen twee persoonsvormen in samengestelde zinnen;

Toen ik mijn ontslagbrief had geschreven, begon ik mijn bureau op te ruimen.

– voor voegwoorden als: omdat, hoewel en want.

Ik informeer u vandaag, omdat morgen het persbericht uitgaat.

Ook bij de komma gaat het spatiegebruik regelmatig mis. Houd in gedachten dat er, net als bij de punt, altijd een spatie komt na de komma, maar nooit ervoor.

Uitzondering

Als een komma in een getal wordt gebruikt, dan komt er geen spatie na de komma.

De laptop kostte €256,76

Als er een aanhalingsteken sluiten volgt na de komma, komt die nog voor de spatie.

‘Wat een goed artikel,’ zei de vrouw.

Verder zijn er best veel andere situaties waarbij je goed na moet denken over het gebruik van de komma.

  • Je schrijft meestal geen komma voor het voegwoord ‘dat’.
  • Je schrijft meestal ook geen komma voor het woordje ‘en’.
  • Afhankelijk van de functie van een bepaling die met ‘die’ of ‘dat’ begint, komt er wel of geen komma voor ‘die’ of ‘dat’.

Zo hebben de twee zinnen hieronder een heel andere betekenis, alleen maar door het plaatsen van de komma:

De collega’s die in het zwart gekleed waren, kregen een gratis kopje koffie. (de rest niet)

De collega’s, die in het zwart gekleed waren, kregen een gratis kopje koffie. (allemaal)

Tip: als je twijfelt of je wel of geen komma moet plaatsen, of waar je hem moet plaatsen, zoek het op, bijvoorbeeld bij de taaladviesdienst van Onze Taal:

 

Aanhalingstekens

Aanhalingstekens worden geplaatst om een citaat, om een woord dat niet bestaat of om zinsdeel dat anders dan de letterlijke betekenis wordt bedoeld. De aanhalingstekens sluiten direct aan op het de aangehaalde tekst, er zit nooit een spatie tussen.

‘Wat een ingewikkelde handleiding,’ klaagde de vrouw.

Simon Carmiggelt zei: ‘Alcoholische herinneringen verdampen snel.’

Veel mensen hebben moeite met de aanhalingstekens.

Allereerst is het al lastig dat aanhalingstekens, als leesteken, bestaan uit twee delen: het aanhalingsteken open en het aanhalingsteken sluiten. Regelmatig kom ik tegen dat een van twee wordt vergeten.

Ten tweede zijn er dubbele aanhalingstekens en enkele. Welke kies je?

Ten slotte kan het ook gebeuren dat je binnen de aanhaling nog eens moet citeren. Wat doe je dan?

Ik las in de krant: ‘Simon Carmiggelt zei: “Alcoholische herinneringen verdampen snel.” Hij kon het weten.’

Ik las in de krant: “Simon Carmiggelt zei: ‘Alcoholische herinneringen verdampen snel.’ Hij kon het weten.”

Deze zinnen laten zien dat wanneer je moet aanhalen binnen een aanhaling, je de andere vorm gebruikt.

Als het gaat om enkele of dubbele aanhalingstekens: in de boekenuitgeverij wordt meestal gekozen voor enkele aanhalingstekens. De reden daarvoor is dat het tekstbeeld minder onrustig is. Ik beveel schrijvers die een uitgeverij voor hun boek zoeken dan ook aan enkele aanhalingsteken te gebruiken, maar als je gewend bent dubbel aan te halen mag dat ook. In principe maakt het niet uit waarvoor je kiest, als je die keuze maar consequent volhoudt.

Tip: wen jezelf aan om altijd dezelfde aanhalingstekens te gebruiken. Een automatisme geeft rust bij het schrijven.

O ja, voor de fictieschrijvers: als je in een verhaal gedachten weergeeft, hoeven die niet tussen aanhalingstekens.

Zoek het op

Daarmee ben ik aan het einde gekomen van mijn artikel over de belangrijkste leestekens. Het is natuurlijk niet mijn bedoeling om hiermee alle onduidelijkheden over leestekens weg te nemen, ik ben me er goed van bewust dat deze informatie absoluut niet volledig is, maar van de meest voorkomende leestekens is je kennis nu weer opgefrist. Ik raad je aan om bij twijfel je vraag op te zoeken op de website van de taaladviesdienst van Onze Taal.

Groet,

 

 

3 april 2014 | Schrijftips en taaltips


Deze blog is bedoeld om iedereen die schrijft te helpen, dus ken je iemand die er iets aan heeft? Stuur de link gerust door of deel hem via Twitter/Facebook/ LinkedIn. Heb je vragen of opmerkingen naar aanleiding van dit artikel? Drop ze in de replybox hieronder en ik antwoord zo snel mogelijk.

Bel of mail me!

Nieuwsgierig wat RedactieKracht voor je kan doen?

Lees 12 reacties

  • maria says:

    Ik ben even benieuwd of je een punt zet na een telefoonnummer in een zin?
    Bijv. u kunt mij bereiken op 012-3456789

    • Marja Duin says:

      Beste Maria,
      Of er een punt gezet wordt ligt ook aan de omgeving waarin de zin staat.
      Staat deze zin in een lopende tekst, komt er nog een zin achter, dan komt er een punt na de 9.
      Maar staat de zin als een pay off op een website, dus als laatste zin op een website en misschien zelfs in een afwijkend lettertype, dan is het niet nodig. Dan zou ik hem hanteren als een kop. Daar staan in principe ook geen punten achter.
      groet, Marja

  • Mary says:

    Hallo Marja,
    Bedankt voor dit artikel.
    Ik heb er veel aan gehad, want ook ik dacht ’t zelf wel te weten.
    ‘T blijft echter wel moeilijk in sommige situaties.
    Met vriendelijke groet
    Mary

  • Johan Benning says:

    Best duidelijk en zeer nuttig!

    Nog een vraag: begin je nu wel of nlet na een aanhef met bv. Lieve Anja, of beste Piet, de volgende zin met een hoofdletter?

    Met vriendelijke groet,
    Johan Benning.

    • Marja Duin says:

      Beste Johan,
      Goeie vraag. Ik gebuik zelf altijd automatisch een hoofdletter, maar gezien het feit dat de aanhef eindigt met een komma, is dat niet vanzelfsprekend. Als ik dit soort taaltwijfels heb, ga ik altijd naar de taaladviesdienst. In dit geval vond ik op deze pagina het antwoord.
      Je hoort de eerste zin van een brief na de aanhef met een hoofdletter.

      Groet, Marja

  • Ilone van Tilburg says:

    Beste Marja,

    Wat een duidelijk verhaal. Toch heb ik een vraag. Het gaat mij om het gebruik van de komma. In mijn beleving wordt na de komma het woordje ‘en’ niet gebruikt. In de uitleg van het gebruik staat dat ook beschreven. Echter in de inleiding staat ‘en’ wel achter een komma. Kun je mij het verschil in gebruik uitleggen?

    Met vriendelijke groet,
    Ilone van Tilburg

    • Marja Duin says:

      Beste Ilone,
      Goed opgemerkt. Voor mij is de komma het meest complexe leesteken dat er bestaat. Er zijn zelfs hele boeken over geschreven. Ik probeer zo eenvoudig mogelijk te houden en ga daarom uit van de komma als rustpunt voor de lezer in een lange zin.
      Wanneer het woordje ‘en’ wordt gebruikt in een opsomming dan komt er geen komma voor omdat’en’ gelijke delen verbindt. Bijvoorbeeld:
      ‘Ik houd van stamppot van aardappelen en wortelen en uien.’
      Verbindt het echter geen gelijke delen maar twee zindsdelen, dan kan je het lezen vergemakkelijken door wel een komma voor ‘en’ te plaatsen. Bijvoorbeeld:
      ‘Ik houd van stamppot van aardappelen en wortelen en uien, en eet het daarom minstens eenmaal per week.’
      Zo is voor de lezer duidelijk dat de opsomming is afgerond en er een nieuw zinsdeel begint.

      Als ik zin die je in je reactie aanhaalt nog eens goed lees, vind ik nu dat de eerste komma wel weg zou kunnen. Die staat daar vanwege de regel dat je tussen twee werkwoorden een komma plaatst. Maar het zinsdeel ervoor is zo kort dat geen lezer in verwarring raakt als je de komma weglaat. De komma voor ‘en’ hoeft er in principe niet te staan, zeker niet omdat ik ook aangeef ‘ten tweede’ waardoor de lezer begrijpt dat er een tweede deel in een opsomming komt. Ik heb hem er in dit geval geplaatst omdat ik vond dat de zin te lang en ik de lezer even rust wilde gunnen.

      Je ziet het: kommagebruik hangt ook samen van je persoonlijke smaak. Ik denk bij het schrijven vooral aan de lezer. Komma’s als rustpunten in de zin maken het lezen gemakkelijker, maar van teveel komma’s wordt het tekstveld onrustig. Zoek daarin maar eens een balans. De komma is een complex leesteken dus…

  • Jacques Ruiter says:

    Dag Marja,
    Dit overzicht geeft weer een stuk duidelijkeid.
    Toch wijk ik daar wel eens van af.
    Bij het gebruik van bepaalde lettertypes en een i of een l aan het eind valt de uitroepteken soms weinig op. Om dan extra op te vallen voeg ik dan vaak die spatie toe. Dus afhankelijk van de situatie speel ik wel eens met de regels.
    Groet.

  • Beste Marja,

    Voor mij is het boek van Renkema ‘schrijfwijzer’, een leidraad wat betreft spelling en grammatica. Over aanhalingstekens verschillen jullie van mening.
    ‘Wat een regen,’ klaagde de vrouw. (volgens jou de juiste schrijfwijze)
    ‘Wat een regen’, klaagde de vrouw. (volgens Renkema)
    Verwarrend!

    • Marja Duin says:

      Ha Irma,

      ja, dat heb je goed opgemerkt, dat Renkema andere regels aanhoudt.
      Bij mijn werk in de uitgeverij houden we vooral Onze Taal aan als bron, die zegt overigens hetzelfde als Renkema, maar signaleert ook het volgende:

      Overigens houden uitgevers van romans en andere fictieboeken vaak net iets andere regels aan. Ze hanteren de ELDA-regel: ‘eerst leesteken, dan aanhalingsteken’. Dat wil zeggen dat de komma in de volgende zinnen in veel boeken binnen de aanhalingstekens wordt geplaatst, hoewel die eigenlijk niet bij het citaat hoort:

      “Ik hou niet van appeltaart,” zei ik.
      “Waarom,” wilde mijn broertje weten, “zijn bananen krom?”

      https://onzetaal.nl/taaladvies/advies/aanhalingstekens-en-leestekens

      Dit geeft ook maar weer aan dat het gebruik van leestekens ook best complex is. Belangrijk blijft dat je consequent bent in het hanteren van een vorm. En als je een uitgever hebt gevonden, check dan direct de regels die men daar hanteert, dat scheelt veel tijd.

      groet, Marja

  • Ad Kremer says:

    Hallo Marja,
    Dankjewel voor de tips. Als schrijver denk je het wel te weten( ik bedoel mezelf hoor!) maar wanneer ik dan jouw blog lees moet ik bekennen dat die tips toch waardevol zijn, ik heb ze in een mapje gezet zodat ik het nog eens kan lezen.
    Wanneer mijn manuscript klaar is zal ik zeker aan je denken om het door jou te laten lezen.

    Met vriendelijke groet,

    Ad Kremer

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *